Przemówienie prezydentki Międzynarodowego Komitetu Oświęcimskiego, dr Evy Umlauf, podczas wręczenia Nagrody im. Fritza Bauera za badania nad prawami człowieka i współczesną historią prawodawstwa 2025 w dniu 1 lipca 2025 r. w Federalnym Ministerstwie Sprawiedliwości i Ochrony Konsumentów (BMJV):

Szanowna Pani Sekretarz Stanu Schmierer,

Szanowny Laureacie, Panie doktorze Kolkilic,

Szanowni Państwo!

Sprawcy powrócili do swoich rodzin, podjęli pracę w swoich zawodach, sądy tylko w wyjątkowych przypadkach zajmowały się ich losem, a w powojennym społeczeństwie Niemiec Zachodnich lat pięćdziesiątych już wtedy pojawiło się wezwanie, które od tamtej pory mniej lub bardziej głośno towarzyszy nam, ocalonym z niemieckich obozów koncentracyjnych i zagłady, przez wszystkie lata naszego życia: „Trzeba to wreszcie zakończyć!”.

Niewielu pamięta dziś jeszcze głuchą ciszę tamtych lat, kiedy nam, ocalonym, każdy dzień i każda godzina zdawały się mówić: zachowuj się spokojnie, nie rzucaj się w oczy, nic jeszcze nie jest przesądzone. Nie zapominajmy też, że były to lata, w których dawni sprawcy, ich poplecznicy i ci, którzy byli obojętni, zajmowali wiele stanowisk: w polityce, sądownictwie, redakcjach gazet i urzędach tej demokracji, którą im podarowano.

W tamtych czasach, Szanowni Państwo, głosem sprawiedliwości i pamięci dla nas, ocalonych, stał się pewien człowiek z Frankfurtu. Z niepokojem w sercu śledziliśmy jego odważną walkę o ściganie nazistowskich zbrodniarzy i jego współpracę z ocalonymi z Auschwitz, takimi jak Hermann Langbein. Wiedzieliśmy, jak samotny musiał być ten człowiek, ponieważ wiedzieliśmy, jak samotni sami byliśmy na tym świecie. Fritz Bauer był dla nas wówczas gwarancją, że sprawiedliwość nie ma daty ważności i że musimy z całych sił i możliwości wspierać jego walkę – również w odniesieniu do procesów oświęcimskich we Frankfurcie – pomimo całego naszego strachu i bólu.

Dlatego też, Szanowna Pani Sekretarz Stanu, dla mnie i dla wszystkich ocalonych z Auschwitz obecność w miejscu, gdzie czci się pamięć Fritza Bauera, gdzie honoruje się go i upamiętnia jego nazwisko, jest zawsze zaszczytem i obowiązkiem. Jego postawa i praca przywróciły Republice Federalnej Niemiec wiarygodność i znaczną część godności: wszyscy czerpiemy z tego do dziś.

To, Panie i Panowie, jest jedna sprawa: Nagroda im. Fritza Bauera jest żywym wyrazem silnej demokracji i wymiaru sprawiedliwości, które czują się zobowiązane do pamięci o Fritzu Bauerze i wartości, które uosabiał jako prawnik i człowiek naznaczony trudnym losem. Jednak podczas tej ceremonii wręczenia nagrody ocalona z Auschwitz i prezydentka Międzynarodowego Komitetu Oświęcimskiego wspomnieć musi również o czymś innym: nasza demokracja i wiele innych demokracji w Europie znajduje się pod presją jak nigdy dotąd. Skrajna prawica i ideolodzy nazistowscy całkowicie bezkarnie delegitymizują naszą demokrację. Infiltrują coraz młodsze pokolenia nienawiścią i cynizmem, a ponadto są doskonale strategicznie zorganizowani i usieciowieni. O tym, jak dobrze są usieciowieni i jak skutecznie pozyskują zwolenników za pomocą dobrze znanych haseł, świadczą sukcesy wyborcze partii, która we wszystkim, co planuje, czyni i propaguje, działa przeciwko konstytucji naszego kraju, nieustannie przy tym  oczerniając politykę, prasę i wymiar sprawiedliwości jako pozbawione swobody i sterowane.

Proszę mi wierzyć, Szanowni Państwo, śledzimy te wydarzenia w Niemczech z niepokojem i poczuciem dziwnego déjà vu. Już w 2014 roku ocalała z Auschwitz Renate Lasker-Harpprecht w wywiadzie dla tygodnika „Die Zeit” sformułowała to drastycznie: „Bardzo mnie oburza, że prawica zyskuje na popularności w całej Europie. Czy świat niczego nie nauczył się z Auschwitz?”. Co powiedziałaby Renate Lasker-Harpprecht dzisiaj, jedenaście lat później?

I tak, Panie i Panowie, głęboko nas to oburza i wywołuje rozdarcie wewnętrzne, gdy dziś uczniowie z Niemiec stojąc w Auschwitz na popiołach naszych zamordowanych żydowskich rodzin pokazują gesty white power lub pozdrowienia hitlerowskie: Czego nauczył się świat, czego nauczyły się Niemcy? Jak i kiedy demokracja się broni?

Proszę wybaczyć, Szanowni Państwo, że w tej uroczystej chwili konfrontuję Was z troskami ocalałej z Auschwitz. Niewielu z nas już pozostało. Ale możecie być pewni, że Międzynarodowy Komitet Oświęcimski będzie nadal zabierał głos – razem z Wami. Gratuluję laureatowi: potrzebujemy prawdy historycznej, potrzebujemy Waszego zaangażowania: liczymy na Was! Dziękuję Państwu.

Link do nagrania z ceremonii wręczenia nagrody z dnia 1 lipca 2025 r.

Link do przemówienia sekretarz stanu w Federalnym Ministerstwie Sprawiedliwości i Ochrony Konsumentów (w imieniu minister), Evy Schmierer, podczas wręczenia Nagrody im. Fritza Bauera za badania nad prawami człowieka i współczesną historią prawodawstwa w 2025 r. w dniu 1 lipca 2025 r. w Ministerstwie.